خودرو‌های ۲۰ ساله میلیاردی شدند

 بازار خودروی ایران این روز‌ها تصویری گویا از وضعیت اقتصاد کلان کشور ارائه می‌دهد، بازاری که در آن خودرو‌هایی متعلق به دهه‌۸۰ که در زمان عرضه، کالایی مصرفی و نسبتا در دسترس برای طبقه متوسط محسوب می‌شدند اکنون در بازار دست‌دوم با قیمت‌هایی چند ده‌برابر نرخ اولیه معامله می‌شوند. بررسی داده‌های قیمتی نشان می‌دهد خودرو‌هایی که حدود دو دهه‌پیش با بهایی کمتر از ۱۰ تا ۳۰‌میلیون‌تومان خریداری می‌شدند، در سال‌۱۴۰۴ به محدوده چندصد‌میلیون تا نزدیک دو‌میلیارد‌تومان رسیده‌اند، جهشی که در نگاه نخست این تصور را ایجاد می‌کند که خودرو‌های قدیمی به کالایی لوکس تبدیل شده‌اند، اما آیا واقعا ارزش این خودرو‌ها افزایش‌یافته یا آنچه رخ داده، صرفا بازتاب کاهش ارزش پول ملی است؟

پاسخ اقتصاددانان به این پرسش قابل‌توجه است؛ چراکه آنها معتقدند آنچه امروز به‌عنوان «گران‌شدن» خودرو‌های قدیمی دیده می‌شود، الزاما به‌معنای افزایش ارزش واقعی آنها نیست؛ بلکه نتیجه کاهش شدید قدرت خرید پول طی سه دهه‌گذشته است. از این‌منظر، خودرویی که اکنون با قیمتی نجومی معامله می‌شود؛ در واقع نه لوکس‌تر شده و نه ارزش مصرفی بیشتری پیدا کرده، بلکه تنها در آینه تورم مزمن اقتصاد ایران بزرگتر به‌نظر می‌رسد. به بیان دیگر قیمت بالای این خودرو‌ها بیش از آنکه نشانه ارزش باشد، نشانه افت ارزش پول است؛ وضعیتی که باعث‌شده حتی خودرو‌هایی با عمر بیش از دو دهه همچنان به‌عنوان دارایی قابل‌مبادله باقی‌بمانند، با این‌حال اقتصاددانان تاکید دارند که تغییر مهم‌تری در پس این روند نهفته است: تغییر ماهیت خودرو از کالای مصرفی به دارایی سرمایه‌ای.

در اقتصادی که طی سال‌های طولانی با تورم‌های دورقمی مواجه بوده، تقریبا هر کالای بادوامی می‌تواند نقش سپر تورمی را ایفا کند؛ اما خودرو به‌دلیل نقدشوندگی بالا و وجود بازار دست‌دوم فعال، جایگاهی متفاوت یافته‌است. همچنین برخی کارشناسان خودرویی بر نقش ساختار بازار تاکید دارند. به اعتقاد آنها ترکیب تورم بالا و کمبود عرضه به‌طور هم‌زمان منجر به آن شده که خودرو کالایی ضروری و سرمایه‌ای باشد؛ وضعیتی که مقاومت قیمتی در‌برابر کاهش ایجاد‌کرده و حتی خودرو‌های کارکرده را نیز به دارایی‌هایی با تقاضای پایدار تبدیل کرده‌است. بر این اساس، آنچه امروز در بازار خودرو مشاهده می‌شود، صرفا افزایش قیمت چند مدل قدیمی نیست، بلکه آینه‌ای است از وضعیت کنونی اقتصاد ایران؛ اقتصادی که در آن، زمان برای کالا‌ها متوقف‌شده، خودرو‌های کهنه از چرخه مصرف خارج نشده‌اند و خانوار‌ها برای حفظ ارزش دارایی خود به‌ناچار به گذشته بازار پناه برده‌اند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر این نیست که چرا خودرو‌های دهه‌۸۰ گران شده‌اند، بلکه این است که چه بر سر اقتصاد آمده که خودرو‌های بیست‌ساله هنوز باید نقش دارایی آینده خانوار را بازی کنند.

تغییرات قیمتی خودرو‌های دهه‌۸۰

بررسی قیمتی «دنیای‌اقتصاد» از ۱۰ مدل خودروی دهه‌هشتادی نشان می‌دهد؛ امروز قیمت این خودرو‌ها به‌طور میانگین با رشد ۵۰ برابری در بازار دست‌دوم‌ها مواجه شده‌است. برای نمونه، خودروی پراید که در آن برهه زمانی به بهای هشت‌میلیون‌تومان در بازار موجود بود، حالا در بازار کارکرده‌ها به قیمت ۴۱۲‌میلیون‌تومان دادوستد می‌شود؛ این‌یعنی بهای این خودرو بیش از ۵۰‌برابر شده‌است. هیوندای آوانته نیز که با بهای ۲۶‌میلیون تومان در بازار آزاد دادوستد می‌شد، حالا قیمت آن روی وب‌سایت‌های خریدوفروش خودروی دست‌دوم به یک‌میلیارد و ۷۸۰‌میلیون‌تومان رسیده؛ یعنی بهای آن بیش از ۶۸‌برابر شده‌است. زانتیا هم که از خودرو‌های پرطرفدار دهه‌۸۰ بود و در آن زمان به قیمت ۲۸‌میلیون‌تومان معامله می‌شد، حالا بهای آن به یک‌میلیارد و ۸۷۶‌میلیون تومان رسیده‌است؛ این‌یعنی قیمت این خودرو طی مدت ۱۵ سال‌حدود ۶۷‌برابر شده‌است.

رنو مگان نیز که با قیمت حدود ۲۴‌میلیونی معامله می‌شد، حالا در بازار دست‌دوم‌ها به یک‌میلیارد و ۹۵۰‌میلیون‌تومان رسیده؛ یعنی بهای آن ۸۱‌برابر شده‌است. بهای پژوپارس نیز حالا ۳۹‌برابر دهه‌هشتاد شده‌است. این خودرو که در سال‌۸۷ قیمتی معادل ۱۵‌میلیون‌تومان داشت، حالا بهای آن به ۵۹۰‌میلیون‌تومان رسیده‌است. خودرو‌های ۲۰۶ اس‌دی یا تیپ دو نیز با رشد قیمت قابل‌توجهی همراه شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که قیمت تیپ دو ۴۱‌برابر و و بهای اس‌دی ۵۲‌برابر شده‌است. پژو ۴۰۵ جی‌ال‌ایکس یکی دیگر از خودرو‌های دهه‌هشتادی نیز که زمانی قیمت صفر آن ۱۴‌میلیون‌تومان بود، حالا در بازار دست‌دوم‌ها به بهای ۵۷۰‌میلیون‌تومان خریدوفروش می‌شود؛ این‌یعنی قیمت این خودرو هم بیش از ۴۰‌برابر شده‌است.

چرا خودرو‌های قدیمی لوکس شدند؟

مرتضی افقه، استاد دانشگاه، در پاسخ به این پرسش که آیا با توجه به معامله خودرو‌های ۲۰‌ساله با چندین‌برابر قیمت اولیه، می‌توان گفت خودرو‌های قدیمی از کالای مصرفی به کالایی لوکس تبدیل شده‌اند، به «دنیای‌اقتصاد» گفت: «خیر؛ چنین اتفاقی رخ نداده است، زیرا قیمت واقعی خودرو‌های دهه‌هشتادی افزایش نیافته و حتی در برخی موارد کاهش نیز داشته‌است. آنچه به‌عنوان رشد قیمت تلقی می‌شود؛ در واقع افت شدید ارزش پول ملی است.» وی در توضیح این موضوع افزود: «نشانه این وضعیت را می‌توان در خودرو‌هایی دید که عملا به مجموعه‌ای از قطعات فرسوده یا آهن‌قراضه شباهت دارند، اما همچنان در حال تردد هستند. این شرایط بیانگر کاهش شدید قدرت خرید پول است؛ به‌گونه‌ای که ارزش پول ملی طی سه دهه‌گذشته در برخی برآورد‌ها تا هزار برابر کاهش یافته‌است.»

افقه در ادامه گفت: «اگرچه قیمت فعلی این خودرو برای دارنده آن، نسبت به درآمدش، لوکس تلقی می‌شود، اما اگر فرد بخواهد آن را بفروشد، با رقم حاصل از فروش، حتی قادر به خرید مدل نو همان خودرو نخواهد بود. معنی این امر آن است که ارزش خودروی قدیمی کمتر از ارزش واقعی آن شده‌است، با این‌حال کاهش ارزش پول باعث‌شده این خودرو مانند یک کالای لوکس به‌نظر برسد.» وی با بیان اینکه تبدیل خودرو از یک کالای مصرفی به یک دارایی سرمایه‌ای، بازتاب تورم‌های دورقمی طولانی‌مدت طی سه تا چهار دهه‌گذشته است؛ در این‌باره گفت: «با میانگین نرخ تورم تخمینی حدود ۲۰‌درصد، اکنون تقریبا هر کالای بادوامی -به‌استثنای کالا‌های مصرفی که بلافاصله مورد‌استفاده قرار می‌گیرند- یک دارایی سرمایه‌ای تلقی می‌شود؛ حتی یک دستگاه کولر یا مبلمان نیز چنین وضعیتی پیدا کرده‌است.» وی در پاسخ به این پرسش که چرا خودرو توانسته نقش «پناهگاه تورمی» شبیه مسکن و طلا پیدا کند، اظهار کرد: «خودرو به‌دلیل داشتن بازار ثانویه بهتر و نقدشوندگی بالاتر نسبت به کالا‌های مصرفی بادوام دیگر، ارزش دارایی بالاتری یافته و تقاضای دائمی برای آن وجود دارد، در نتیجه ماهیت یک دارایی سرمایه‌ای پیدا کرده‌است، به‌همین‌دلیل، خودرو توانسته است نقشی مشابه مسکن و طلا را به‌عنوان یک «پناهگاه تورمی» ایفا کند.»

افقه با تاکید بر اینکه هنگامی که نرخ تورم از نرخ بهره بانکی پیشی می‌گیرد، توصیه می‌شود که از نگهداری پول نقد پرهیز شود، تصریح کرد: «در این شرایط باید کالا خریداری کرد، زیرا این اقدام به‌جای سودآوری، از میزان زیان کاسته و حفظ ارزش می‌کند؛ خودرو نیز از این قاعده مستثنی نیست، با این تفاوت که قدرت نقدشوندگی آن در مقایسه با سایر کالا‌های خانگی بالاتر است.» وی با اشاره به اینکه افزایش قیمت خودرو‌های کارکرده عمدتا ناشی از تورم عمومی است، در پاسخ به این پرسش که آیا با مهار تورم، قیمت خودروی کارکرده سقوط می‌کند، گفت: «تورم به‌معنای سرعت افزایش قیمت‌هاست؛ بنابراین اگر تورم کاهش یابد، به این معنی نیست که قیمت‌ها ثابت مانده‌اند، بلکه صرفا به این معنی است که سرعت افزایش قیمت‌ها کمتر شده‌است.»

وی ادامه‌داد: «با این‌حال، رسیدن تورم به صفر به‌معنای توقف کامل افزایش قیمت‌هاست، اما اگر معنای مهار تورم این باشد که نرخ تورم برای مثال از ۴۰‌درصد به ۲۰‌درصد برسد؛ این بدان معنی نیست که قیمت‌ها کم شده‌اند، بلکه صرفا از سرعت رشد قیمت‌ها کاسته شده‌است؛ مانند خودرویی که با سرعت ۲۰۰‌کیلومتر بر ساعت در حال حرکت است و با ترمز زدن، سرعتش به ۱۴۰‌کیلومتر بر ساعت کاهش می‌یابد، اما همچنان در حال حرکت است.» افقه تاکید کرد: «با این فرض، قیمت خودرو‌های کارکرده سقوط نخواهد کرد، بلکه تنها سرعت رشد آن کم می‌شود.»

سهراب دل‌انگیزان، دیگر استاد دانشگاه نیز با اشاره به همبستگی میان ارزش اسمی دارایی‌های دست‌دوم و نوسانات نرخ تورم به «دنیای‌اقتصاد» گفت: «بسیاری از خانواده‌ها و افراد در جوامع با نرخ تورم بالا، نه‌تنها در بازار خودرو بلکه در بخش‌های گوناگونی از دارایی‌های فیزیکی خود، شاهد همبستگی میان ارزش اسمی دارایی‌های دست‌دوم و نوسانات نرخ تورم عمومی هستند.» وی در ادامه توضیح داد: «به بیانی ساده‌تر وقتی تورم بالا می‌رود، ارزش بسیاری از وسایل دست‌دوم مانند موبایل، لوازم‌خانگی، فرش، لوازم آنتیک و عتیقه‌جات هم همراه با افزایش قیمت‌ها بالا می‌رود، اما خودرو به‌دلیل اینکه معمولا به لحاظ قیمتی حجم بزرگ‌تری از دارایی فرد یا خانواده را به خود اختصاص می‌دهد و قدرت نقدشوندگی بیشتری دارد، نقش مهم‌تری در حفظ ارزش پول مردم در شرایط اقتصادی پرنوسان بر عهده دارد.»

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه خودرو به لحاظ ارزش اسمی، غالبا بزرگ‌ترین قلم دارایی غیرنقدی یک خانواده را تشکیل می‌دهد، گفت: «به‌واسطه نقدشوندگی نسبتا بالاتر در مقایسه با سایر دارایی‌های سرمایه‌ای مانند املاک و همچنین قابلیت تبدیل‌شدن به ابزار مولد درآمد مانند استفاده در کسب‌وکار‌های خدماتی، جایگاه سیال‌تری در ساختار مالی فرد و خانواده ایفا می‌کند. این ویژگی‌ها، خودرو را به یک پناهگاه تورمی کارآمد در محیط‌های اقتصادی پرتلاطم تبدیل می‌کند.» دل‌انگیزان در پاسخ به این پرسش که اگر تورم مهار شود، آیا قیمت خودرو‌های کارکرده سقوط می‌کند یا ساختار بازار اجازه کاهش نمی‌دهد؛ اظهار کرد: «هرچند مهار موفقیت‌آمیز تورم منجر به کاهش تقاضای سفته‌بازانه برای این کالا‌ها به‌عنوان لنگرگاه در‌برابر کاهش ارزش پول ملی خواهدشد، اما چالش اقتصادی کلیدی که این دارایی‌ها در آن نقش‌آفرین هستند، تنها تورم نیست؛ بلکه موضوع کاهش مستمر قدرت خرید حقیقی خانوارهاست.»

وی در ادامه توضیح داد: «در شرایطی که مکانیسم‌های جبران دستمزد از نرخ واقعی رشد تورم عقب می‌ماند و شاهد سرکوب دستمزد‌ها هستیم، دارایی‌های بادوام و بادوام بلندمدت مانند خودرو، نقش حیاتی ایفا می‌کنند.» دل‌انگیزان اضافه کرد: «این دارایی‌ها نه‌تنها به‌عنوان یک سپر دفاعی در‌برابر کاهش ارزش پول عمل می‌کنند، بلکه می‌توانند کسری ناشی از تفاوت میان افزایش قیمت‌ها و ثبات دستمزد‌ها را تا حدی جبران کنند. با تعمیق نابرابری‌های درآمدی و گسترش فقر، اتکای جوامع به دارایی‌های سرمایه‌ای ملموس برای حفظ ارزش پس‌انداز، بیش از پیش آشکار می‌شود.» حسن کریمی‌سنجری، کارشناس صنعت خودرو نیز در پاسخ به این پرسش که چرا در اقتصاد ایران، خودرو از کالای مصرفی به دارایی سرمایه‌ای تبدیل شده‌است؟، به «دنیای‌اقتصاد» گفت: «در اقتصاد‌هایی که تورم بالایی دارند، بازار و مصرف‌کننده به‌دنبال حفظ ارزش سرمایه خود هستند، به همین‌دلیل دارایی‌های ثابت نقش ویژه‌ای پیدا می‌کنند.»

کریمی در بیان دلایل این موضوع که چرا خودرو به کالای ضروری و سرمایه‌ای بدل‌شده، به ذکر موارد پرداخت و گفت: «به دلیل شرایط نامساعد حمل‌ونقل عمومی کشور، خودرو به یک کالای ضروری و کالای جایگزین برای خانوار تبدیل شده‌است. دیگر اینکه، چون ارزش سرمایه‌گذاری بالایی دارد و قیمتش زیاد است، تبدیل به یک کالای لوکس شده‌است؛ کالای لوکسی که می‌تواند ارزش سرمایه را حفظ کند و قابلیت سرمایه‌ای‌بودن آن نسبت به مصرفی بودنش بیشتر است.» وی با اشاره به اینکه یکی دیگر از ویژگی‌های بازار خودرو، فزونی تقاضا نسبت به عرضه است و بنابراین مقاومتی در مقابل کاهش قیمت دارد، گفت: «نوسانات ارزی و نرخ تورم نیز باعث شده‌است که خودرو تبدیل به کالایی شود که سرمایه را حفظ می‌کند.»

کریمی در پاسخ به این پرسش که رشد قیمت خودرو‌های قدیمی بیشتر ناشی از تورم است یا کمبود عرضه نیز اظهار کرد: «هر دو عامل نرخ تورم و فزونی تقاضا در آن موثرند، اما اثر نرخ تورم بالاتر است.» وی در پاسخ به این موضوع که آیا با مهار تورم، قیمت خودرو‌های کارکرده کاهش می‌یابد؛ تصریح کرد: «بله؛ تجربه داریم که قیمت خودرو‌های کارکرده به‌شدت سقوط کرده و در آن زمان، ارزش نوسازی و خروج خودروی فرسوده بالاتر رفته‌است. اگر تورم مهار شود، تاثیری که برجای می‌گذارد روی مولفه فزونی تقاضا است؛ بنابراین در شرایطی که تورم به ثبات می‌رسد، باید نسبت عرضه و تقاضا رعایت شود، اما قطعا با مهار تورم شرایط در بازار خودرو‌های کارکرده بهتر خواهدشد.»