اثر جنگ و آتش‌بس بر روند معاملات خودرو

 بازار خودروی کشور در روز‌های پرتنش اسفندماه، تعطیلات نوروزی و سپس دوره آتش‌بس، تغییر محسوسی در قیمت‌ها نداشته و به تعبیری در وضعیت «ثبات نسبی» قرار دارد. رکود بازار و رفتار محتاطانه سمت عرضه و تقاضا بیش از هر موردی از فضای کلی اقتصاد تبعیت می‌کند.

بازار خودروی کشور در حالی از روز‌های پرتنش اسفندماه عبور کرد و به تعطیلات نوروزی و سپس دوره آتش‌بس رسید که بررسی ها نشان می‌دهد برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها، این بازار واکنش شدیدی به جنگ اسفند نشان نداده است. داده‌های قیمتی خودرو‌های داخلی در فاصله زمانی پنجم اسفندماه (پیش از آغاز تنش‌ها)، هفدهم فروردین‌ماه (در میانه درگیری‌ها) و بیست‌وسوم فروردین‌ماه (در دوره آتش‌بس) حاکی از آن است که سطح عمومی قیمت‌ها تغییر محسوسی را تجربه نکرده و بازار در وضعیت «ثبات نسبی» قرار گرفته است. بررسی ۱۱ خودروی پرتیراژ داخلی نشان می‌دهد که میانگین رشد قیمت‌ها در این بازه زمانی کمتر از ۸درصد بوده است. این در حالی است که اگر برخی نوسانات شدید در چند مدل خاص کنار گذاشته شود، رشد واقعی بازار به حدود ۴درصد کاهش می‌یابد. این ارقام به‌وضوح نشان می‌دهد که بازار خودرو، برخلاف تجربه‌های قبلی در مواجهه با شوک‌های سیاسی و منطقه‌ای، این بار رفتاری محتاطانه‌تر از خود بروز داده است. به نظر می‌رسد که این رفتار محتاطانه نتیجه بلاتکلیفی است که از سال گذشته بر بازار حاکم شده است.

بلاتکلیفی که از شرایط نامشخص اقتصاد کلان، نوسانات نرخ ارز، وضعیت تولید خودروسازان و ابهام در سیاست‌های صنعتی نشات گرفته بود؛ به‌گونه‌ای که هم عرضه‌کنندگان در تصمیم‌گیری برای فروش مردد ماندند و هم متقاضیان به دلیل نبود چشم‌انداز روشن، از ورود جدی به بازار خودداری کرده و رفتار احتیاطی در پیش گرفتند. اما بررسی قیمتی محصولات خودرویی به‌خصوص در سال جدید نشان از کاهش تمایل به عرضه در بازار است. بررسی قیمت‌ها نشان می‌دهد خودرو‌هایی که دارای پلاک سال ۱۴۰۵ هستند، کمتر وارد بازار شده‌اند. این وضعیت هم نشات گرفته از همان بلاتکلیفی است که شرح آن رفت. به این ترتیب عرضه‌کنندگان به دلیل رکود شدید بازار و نبود قیمت مشخص برای محصولات، از عرضه خودرو با قیمت مشخص امتناع می‌کنند که همین موضوع منجر به ثبات نسبی قیمت‌ها نیز شده است. در واقع، دارندگان خودرو در شرایطی که آینده تولید، واردات و حتی نرخ ارز نامشخص است، ترجیح داده‌اند از فروش دارایی خود خودداری کنند. این رفتار، بازار را در وضعیت «کم‌عمق» قرار داده؛ بازاری که در آن معاملات کاهش یافته، اما قیمت‌ها نیز به دلیل نبود عرضه کافی افت نمی‌کند.

در سال‌های گذشته، عرضه‌کنندگان با توجه به نوسانات نرخ ارز و شرایط سیاسی و اقتصادی کشور اقدام به قیمت‌گذاری محصولات خودرویی می‌کردند؛ این در حالی است که در وضعیت فعلی، جنگ منطقه‌ای و شکننده بودن آتش‌بس که می‌تواند به‌طور مستقیم بر روند تولید و تامین قطعات اثر بگذارد فضای تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، نه تنها مبنای مشخصی برای تعیین قیمت وجود ندارد، بلکه فعالان بازار نیز با احتیاط بیشتری عمل می‌کنند. این وضعیت موجب شده قیمت‌گذاری از یک رفتار واکنشی سریع، به یک رویکرد محافظه‌کارانه و مبتنی بر انتظار تبدیل شود. در این زمینه برخی از دست اندرکاران بازار با اشاره به رکود فراگیر بازار تصریح می‌کنند که بازار اگر چه ثبات داشته و نوسان قیمتی شدید در دوره جنگ و آتش‌بس دیده نمی‌شود با این حال خریدار و فروشنده جدی نیز در بازار وجود ندارد.

ثباتی برخلاف انتظار

همان‌طور که عنوان شد، در شرایطی که معمولا وقوع بحران‌های سیاسی و نظامی به افزایش نااطمینانی و در نتیجه رشد تقاضای سرمایه‌ای در بازار‌هایی مانند خودرو منجر می‌شود، داده‌های فعلی نشان می‌دهد که چنین الگویی در این دوره تکرار نشده است. برای مثال، قیمت «پژو ۲۰۷ اتوماتیک» از یک‌میلیارد و ۷۵۰‌میلیون تومان در پنجم اسفندماه به یک‌میلیارد و ۸۰۰‌میلیون تومان در بیست‌ودوم فروردین رسیده که نشان‌دهنده رشد حدود ۳ درصدی است. یا «پژو ۲۰۷ دستی» در همین بازه از یک‌میلیارد و ۴۸۰‌میلیون تومان به یک‌میلیارد و ۵۷۰‌میلیون تومان رسیده و رشد حدود ۶ درصدی را تجربه کرده است.

در مورد سایر خودرو‌ها نیز روند مشابهی مشاهده می‌شود. «تارا اتوماتیک» با رشد حدود ۱۰ درصدی از یک‌میلیارد و ۸۶۰‌میلیون تومان به دو‌میلیارد و ۵۰‌میلیون تومان رسیده، درحالی‌که «دنا پلاس دنده‌ای» در تمام این بازه زمانی بدون تغییر در سطح یک‌میلیارد و ۶۲۰‌میلیون تومان باقی مانده است. حتی در برخی موارد مانند «ساینا دنده‌ای»، قیمت‌ها با کاهش جزئی نیز مواجه شده‌اند. این داده‌ها نشان می‌دهد که بازار خودرو نه‌تنها وارد فاز جهش قیمتی نشده، بلکه در بسیاری از موارد در یک وضعیت کم‌نوسان و حتی راکد قرار گرفته است.

با این حال، اما در میان خودرو‌های مورد بررسی، برخی مدل‌ها افزایش قیمت قابل‌توجه‌تری را تجربه کرده‌اند. «اطلس پلاس» با رشد حدود ۳۲ درصدی از یک‌میلیارد و ۳۵۰‌میلیون تومان به یک‌میلیارد و ۷۸۰‌میلیون تومان رسیده و «کوییک دنده‌ای» نیز با افزایش حدود ۲۳ درصدی از ۷۷۳‌میلیون تومان به ۹۵۰‌میلیون تومان رسیده است. این افزایش‌ها اگرچه در نگاه اول قابل‌توجه به نظر می‌رسند، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این موارد بیشتر ناشی از شرایط خاص عرضه و تقاضای این خودرو‌ها بوده و نمی‌توان آنها را به کل بازار تعمیم داد. به عبارت دیگر، این دو خودرو بیشتر به عنوان «استثنا» در بازار عمل کرده‌اند و نه نماینده روند کلی. همان‌طور که عنوان شد، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار خودرو در این دوره، کاهش تمایل به عرضه از سوی دارندگان خودرو است. شواهد نشان می‌دهد که به‌ویژه مالکان خودرو‌های دارای پلاک ۱۴۰۵، علاقه چندانی به فروش محصولات خود ندارند. این موضوع را می‌توان از ثبات قیمت‌ها و کاهش حجم معاملات استنباط کرد.

در واقع، بازار خودرو در شرایطی قرار گرفته که فروشندگان ترجیح می‌دهند دارایی خود را حفظ کنند تا در زمان مناسب‌تری اقدام به فروش کنند. این رفتار، ریشه در چند عامل کلیدی دارد، نخست، بلاتکلیفی در وضعیت تولید خودرو است. اختلال در زنجیره تامین، مشکلات واردات قطعات و ابهام در سیاست‌های صنعتی باعث شده چشم‌انداز تولید با عدم قطعیت همراه باشد. در چنین شرایطی، دارندگان خودرو نگران کاهش عرضه در آینده هستند و همین موضوع انگیزه فروش را کاهش داده است. دوم، وضعیت نامشخص اقتصاد کلان است. نوسانات نرخ ارز، تورم و نبود چشم‌انداز روشن از سیاست‌های اقتصادی باعث شده بازار در حالت انتظار قرار گیرد. در این فضا، خودرو به‌عنوان یک دارایی نیمه‌سرمایه‌ای، بیشتر نقش «ذخیره ارزش» را ایفا می‌کند تا کالای مصرفی. سوم نیز به شرایط جنگی و نااطمینانی‌های ناشی از آن برمی گردد. هرچند بازار واکنش قیمتی شدیدی نشان نداده، اما فضای کلی اقتصاد تحت‌تاثیر این شرایط قرار گرفته و فعالان بازار را محتاط‌تر کرده است.

سقف قیمتی مانع جهش بازار؟

یکی دیگر از نکات مهم در تحلیل بازار خودرو، رسیدن قیمت‌ها به سطحی است که به نظر می‌رسد دیگر ظرفیت افزایش قابل‌توجه را ندارد. بررسی رفتار قیمتی خودرو‌هایی مانند 207، دنا و رانا نشان می‌دهد که حتی در شرایط خاص اخیر، این خودرو‌ها رشد محدودی را تجربه کرده‌اند. این موضوع بیش از هر چیز به وضعیت درآمدی خانوار‌ها بازمی‌گردد. در شرایطی که قدرت خرید مصرف‌کنندگان کاهش یافته، تقاضای موثر در بازار محدود شده است. به بیان دیگر، حتی اگر عوامل افزایشی مانند رشد نرخ ارز یا کاهش تولید فعال شوند، بازار به دلیل نبود تقاضای کافی، توان همراهی با افزایش قیمت را ندارد. این «سقف قیمتی» باعث شده بازار در برابر شوک‌های بیرونی مقاومت بیشتری از خود نشان دهد و از جهش‌های ناگهانی فاصله بگیرد.

یک فعال بازار در این زمینه به دنیای اقتصاد می‌گوید: خودروسازان در ابتدای هر سال نسبت به افزایش قیمت محصولات تولیدی خود اقدام می‌کنند، امسال نیز یک شرکت خصوصی رشد قیمت یک خودروی تولیدی خود را کلید زد و باید در انتظار اعلام قیمت دیگر خودروسازان نیز باشیم. وی ادامه می‌دهد که اعلام قیمت‌های جدید همیشه با افزایش قیمت خودرو در بازار همراه بوده به همین دلیل بسیاری از عرضه‌کنندگان در انتظار قیمت‌های جدید خود توسط خودروسازان هستند تا خودرو‌های قابل عرضه را طبق آن، قیمت گذاری کنند. بدین ترتیب بررسی همزمان سمت عرضه و تقاضا نشان می‌دهد که بازار خودرو در وضعیت خاصی از عدم تعادل قرار دارد؛ وضعیتی که در آن نه عرضه به‌طور کامل فعال است و نه تقاضا به شکل پرقدرت وارد بازار می‌شود. از یک سو، فروشندگان به دلیل نااطمینانی از آینده، تمایلی به عرضه ندارند و از سوی دیگر، خریداران نیز به دلیل نااطمینانی نسبت به وضعیت تولید و نگرانی از آینده، با احتیاط عمل می‌کنند. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری بازاری کم‌عمق با نوسانات محدود است.

حالا با ورود به دوره‌ای که از آن به عنوان آتش‌بس موقت یاد می‌شود، این سوال مطرح می‌شود که آیا بازار خودرو در ادامه مسیر خود دچار تغییر خواهد شد یا روند فعلی ادامه می‌یابد؟ بررسی شرایط نشان می‌دهد که در کوتاه‌مدت، احتمال تداوم وضعیت فعلی بیشتر است. تا زمانی که تکلیف متغیر‌های کلان اقتصادی و سیاسی مشخص نشود، بازار در همین وضعیت «انتظار» باقی خواهد ماند. با این حال، در صورت بروز تغییرات در عواملی مانند نرخ ارز، سیاست‌های وارداتی یا وضعیت تولید، بازار می‌تواند وارد فاز جدیدی شود.