ترکیب بازیگران بازار خودرو چه تغییری کرد؟

 در شرایط رکودی بازار خودرو، ترکیب خریداران دچار جابه‌جایی معناداری شده‌است. برخلاف دوره‌های رونق که تقاضای مصرفی گسترده موتور معاملات است، در وضعیت فعلی وزن خرید بیشتر بر دوش سرمایه‌گذاران و سفته‌بازان، دهک‌های پردرآمد و بازیگران فرصت‌جو قرار دارد؛ با این‌حال بازار کاملا خالی از خریدار مصرفی نیست. خریدارانی که ترجیح می‌دهند خودروی دست‌دوم را جایگزین خودروی نو در سبد خرید خود کنند.

به اعتقاد بسیاری از فعالان بازار، رکودی فراگیر بازار خودرو را احاطه کرده‌است؛ رکودی که در اثر تشدید نوسانات ارزی و تداوم ابهامات اقتصادی و سیاسی، هر روز ابعاد گسترده‌تری به خود می‌گیرد. آنچه به‌طور معمول در شرایط رکودی انتظار می‌رود، کاهش قیمت‌ها برای تحریک تقاضاست؛ زیرا فروشندگان تلاش می‌کنند با تعدیل نرخ‌ها، خریداران مردد را به بازار بازگردانند، با این‌حال وضعیت فعلی بازار خودرو از این الگوی کلاسیک تبعیت نمی‌کند. با وجود افت محسوس معاملات و کاهش مراجعه مشتریان، سطح قیمت‌ها انعطاف چندانی نشان نمی‌دهد و حتی در برخی موارد صعودی باقی‌مانده است. ریشه این رفتار متفاوت را باید در عواملی مانند انتظارات تورمی، نوسانات ارزی و چشم‌انداز مبهم سیاستگذاری جست‌و‌جو کرد؛ عواملی که اجازه تعدیل قیمت متناسب با رکود را نمی‌دهند.

بر این اساس بازار با افزایش شتابان قیمت‌ها مواجه است. به‌عنوان نمونه، قیمت خودروی داخلی «ری‌را» در بازار آزاد از مرز دو‌میلیارد و ۴۰۰‌میلیون‌تومان عبور کرده و بهای خودروی وارداتی «تویوتا هایلندر» نیز به بیش از ۱۷‌میلیارد‌تومان رسیده‌است. این اعداد و ارقام در حالی ثبت می‌شوند که بنا به گفته فعالان بازار، دادوستد عملا از بازار خودروی ایران رخت بربسته و حجم معاملات به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسیده‌است. هرچند رکود از سال‌گذشته سایه خود را بر بازار خودرو گسترده، اما ویژگی متمایز وضعیت کنونی، تغییر در ترکیب تقاضا است؛ تغییری که از شدت یافتن رکود ناشی شده‌است. در چنین شرایطی، بخش وسیعی از جامعه، به‌ویژه اقشار متوسط و کم‌درآمد، عملا از چرخه دسترسی به خودرو چه به‌عنوان کالای مصرفی و چه به‌عنوان دارایی سرمایه‌ای حذف شده‌اند. به تعبیری دیگر، کاهش مداوم قدرت خرید در‌برابر افزایش قیمت‌ها موجب شده‌است که توان ورود به بازار خودرو برای بسیاری از خانوار‌ها از بین برود؛ بنابراین این پرسش مطرح می‌شود که اکنون چه کسانی بازیگران اصلی بازار خودروی ایران هستند؟ در پاسخ به این پرسش باید تاکید کرد؛ سطح تقاضا تابعی از قدرت خرید است، در نتیجه دهک‌های بالای درآمدی بیشترین حضور را در بازار دارند و بخش عمده خرید و فروش‌های واقعی توسط این گروه انجام می‌شود. در مقابل، طبقه متوسط و پایین جامعه، به‌دلیل فشار معیشتی، به سمت خودرو‌های دست‌دوم یا حتی جایگزین‌هایی مانند موتورسیکلت و حمل‌ونقل عمومی سوق پیدا کرده‌اند. در مجموع، بازار خودرو اگرچه از نظر حجم معاملات در رکود به‌سر می‌برد، اما همچنان به‌دلیل ماهیت سرمایه‌ای این کالا و تاثیر آن بر حفظ ارزش دارایی در‌برابر تورم، برای گروهی محدود از سرمایه‌گذاران و دارندگان نقدینگی بالا جذابیت خود را حفظ کرده‌است. به‌این‌ترتیب در وضعیت فعلی، هسته اصلی معاملات را عمدتا خریداران سرمایه‌ای از دهک‌های بالای درآمدی و معامله‌گران تعویضی تشکیل می‌دهند؛ افرادی که یا به‌دنبال حفظ ارزش دارایی خود در‌برابر تورم هستند یا قصد دارند خودروی فعلی‌شان را با محصولی جدیدتر جایگزین کنند. به این ترتیب، بازار از حالت تقاضای مصرفی گسترده که پیش‌تر بخش بزرگی از جامعه را دربر می‌گرفت، فاصله گرفته و به سمت تقاضایی محدود، هدفمند و غیرتوده‌ای حرکت کرده‌است.

ترکیب تقاضا چه تغییری کرد؟

در ادامه، برای رسیدن به پاسخی شفاف به این پرسش که ترکیب بازیگران بازار خودرو در شرایط رکودی چه تغییری یافته‌است؛ به سراغ سعید موتمنی رئیس پیشین اتحادیه نمایشگاه‌داران و فروشندگان خودرو، سعید مدنی مدیرعامل سابق سایپا و حسن کریمی‌سنجری کارشناس صنعت خودرو رفته‌ایم.

سعید موتمنی، رئیس پیشین اتحادیه نمایشگاه‌داران و فروشندگان خودرو در پاسخ به این پرسش که در شرایط کنونی ترکیب تقاضا در بازار خودروی ایران چه تغییری کرده‌است، ابتدا به شرح وضعیت کلی بازار پرداخت و به «دنیای‌اقتصاد» گفت: «بازار خودرو در شرایط رکودی کامل به‌سر می‌برد؛ به‌طوری‌که عملا معامله‌ای در بازار انجام نمی‌شود و سطح مراجعات نیز بسیار محدود است.» وی ادامه‌داد: «با این حال، نکته متناقض این است که در یک ماه اخیر شاهد افزایش شدید قیمت‌ها بوده‌ایم. هرچند تقاضا به‌شدت نزولی بوده‌است.» موتمنی با اشاره به شرایط فعلی بازار گفت: «اگرچه خودرو کالایی ضروری است، اما حجم معاملات همان‌طور که عنوان شد به‌شدت کاهش‌یافته و دادوستد قابل‌توجهی انجام نمی‌شود. رکود به حدی عمیق است که برخی واحد‌های صنفی حتی از محل اجاره نیز قادر به پوشش هزینه‌های جاری خود نیستند و در معرض خروج از بازار قرار دارند.»

او افزود: «در این فضا، سرمایه‌گذاری با هدف سودآوری بیشتر عملا متوقف‌شده و تنها متقاضیان، افرادی هستند که به‌دنبال بهره‌برداری از فاصله قیمت کارخانه و بازار آزادند؛ شکافی که همچنان تقاضا برای ثبت‌نام و حضور واسطه‌ها را حفظ کرده‌است.» به گفته وی، «ریشه این رفتار نیز به تورم بالا و افت مستمر ارزش پول ملی بازمی‌گردد.» موتمنی در پایان تاکید کرد: «هدف اصلی فعالان اصلی بازار خودرو دیگر کسب سود نیست، بلکه صرفا حفظ ارزش پول در‌برابر افزایش نرخ تورم است.»

سعید مدنی، مدیرعامل اسبق سایپا نیز در پاسخ به این پرسش که در شرایط کنونی بازار خودرو، ترکیب تقاضا چه تغییری کرده‌است، به «دنیای‌اقتصاد» گفت: «با افزایش قیمت خودروها، به‌ویژه خودرو‌های داخلی، در شرایطی که قدرت خرید مردم متناسب با آن رشد نمی‌کند، دو اتفاق عمده رخ می‌دهد؛ یا مردم از خرید خودرو صرف‌نظر می‌کنند، یا اگر واقعا به خودرو نیاز داشته‌باشند، به سراغ بازار خودرو‌های دست‌دوم می‌روند.»

وی در ادامه توضیح داد: «در این میان، گاهی مشاهده می‌شود که خودرو‌های کارکرده خارجی با عمر ۱۰ تا ۱۵ سال که از نظر ظاهری قابل‌قبول هستند، با قیمت‌هایی نسبتا مناسب که با خودرو‌های داخلی صفر‌کیلومتر رقابت می‌کنند، به‌فروش می‌رسند. برخی خریداران ریسک نگهداری و تعمیرات را می‌پذیرند و این خودرو‌ها را خریداری می‌کنند.» مدنی با تاکید بر اینکه وضعیت کنونی بازار خودرو، بازتابی از شکاف طبقاتی عمیق در کشور است؛ اظهار کرد: «جایی‌که عده‌ای به‌شدت فقیر و عده‌ای دیگر به‌شدت غنی شده‌اند و در نتیجه، طبقه متوسط عملا حذف شده‌است، الگوی مصرف دچار تغییر و تحولات می‌شود.» وی در این‌باره اضافه کرد: «آن‌هایی که توانایی مالی‌شان کاهش‌یافته -بخشی از طبقه متوسط که به سمت طبقات پایین‌تر ریزش کرده‌اند- یا کالا‌های بسیار ارزان‌تر و دست‌دوم تهیه می‌کنند یا به‌دلیل ناتوانی در تامین مایحتاج ضروری، کلا از خرید منصرف می‌شوند.» مدنی تاکید کرد: «در مقابل، گروه ثروتمند جامعه که تعدادشان نیز کم نیست، دیگر منحصر به صاحبان صنایع یا بازاریان سنتی نیستند؛ بسیاری از آنها اکنون به ثروت بادآورده دست‌یافته‌اند و روش خرج کردنشان نیز متفاوت است. این امر باعث شده‌است که بازار اجناس و کالا‌های لوکس و گران‌قیمت رونق بیشتری پیدا کند، به‌طوری که تعداد خودرو‌های لوکس در کشور نیز افزایش یافته‌است.» مدیرعامل اسبق سایپا معتقد است: «این روز‌ها در بازار خودرو‌های داخلی، دسته دیگری که حضورشان پررنگ‌تر‌شده، دلالان هستند. مدنی با اشاره به فعالیت مونتاژکاران در بازار خودرو تصریح کرد: «بازار محصولات مونتاژکاران نیز نسبتا خوب است، گرچه سهم آنها بین ۲۰ تا ۳۰‌درصد بازار است و مشتریانشان عمدتا از طبقات متوسط رو به بالا هستند. در این میان، خودرو‌های درجه یک ژاپنی و آلمانی، مشتریان خاص خود را دارند.»

وی ادامه‌داد: در مورد خودرو‌های داخلی، بخش دیگری از مردم عادی که هدفشان حفظ ارزش پول در این شرایط اقتصادی است، معمولا تلاش می‌کنند از طریق ثبت‌نام یا خرید، خودروی داخلی تهیه کنند تا حداقل ارزش سرمایه خود را ثابت نگه دارند.

حسن کریمی‌سنجری، کارشناس صنعت خودرو نیز در ابتدا با شرح وضعیت کلی بازار خودرو به «دنیای‌اقتصاد» گفت: «شرایط کنونی بازار خودرو نشان می‌دهد؛ کاهش قدرت خرید یک شوک اساسی به سمت تقاضا وارد کرده و این در حالی است که خودروسازان همچنان بر لزوم افزایش قیمت‌ها اصرار دارند که این امر شرایط را برای طرف تقاضا بغرنج‌تر می‌سازد.»

وی ادامه‌داد: «در حال‌حاضر، پارامتر تقاضا و قدرت خرید یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده روند بازار است؛ زیرا اگر تقاضای کافی وجود نداشته‌باشد، بازار وارد رکود خواهدشد.»

کریمی با اشاره به چالش‌های طرف عرضه گفت: «حتی اگر مشکل قیمت‌گذاری خودروسازان داخلی حل شود و آنها بتوانند محصولات خود را با نرخ‌های جدید عرضه کنند، به‌دلیل مشکلات ارزی، واردات در ماه‌های آتی و حتی اوایل سال‌آینده با کاهش شدید مواجه خواهد بود، مگر آنکه بن‌بست‌های سیاسی و محدودیت‌های ارزی اشخاص برطرف شود.»

وی ادامه‌داد: «ما از سمت عرضه نیز چه از ناحیه واردات و چه از ناحیه تولید به‌دلیل افزایش نرخ نهاده‌ها، ممکن است دچار مضیقه شویم. فشاری که از هر دو جبهه عرضه و تقاضا وارد می‌شود، به‌طور قطع بر روند بازار در آینده تاثیر گذاشته و احتمالا رکود را تعمیق خواهد کرد.» وی تاکید کرد: «آنچه طرف تقاضا را تحریک می‌کند؛ پیش‌بینی‌پذیر‌شدن نرخ تورم و نرخ ارز در اقتصاد کلان کشور است.» کریمی در ادامه در پاسخ به این پرسش که در وضعیت کنونی که شرح دادید، کدام بازیگران در بازار فعالیت می‌کنند، گفت: «در شرایط فعلی گروهی که بیشترین فعالیت را در بازار دارند، دلالان هستند.» وی با اشاره به اینکه در وضعیت فعلی نیز خودرو همچنان یک کالای جذاب باقی‌می‌ماند و تقاضا برای آن صفر نمی‌شود، در این‌باره توضیح داد: «این جذابیت به چهار مختصه جامعه ما برمی‌گردد؛ کمبود سیستم حمل‌ونقل عمومی کافی، هزینه‌های بالای حمل‌ونقل، قیمت پایین سوخت و ماهیت کالای سرمایه‌ای خودرو فارغ از قیمت آن.» کریمی ادامه‌داد: «این چهار عامل، بازار خودرو را همواره جذاب نگه می‌دارند و همواره عده‌ای هستند که این تقاضا را پاسخ می‌دهند، خواه از طریق خرید کالای کارخانه‌ای و فروش با قیمت آزاد باشد یا خرید و فروش خودرو‌های دست‌دوم.»

این کارشناس صنعت خودرو با تاکید بر اینکه در این سیستم، بازیگران قبلی همچنان حضور دارند و تنها تاثیرگذاری‌شان متغیر است، اظهار کرد: «طبیعی است که افرادی با درآمد بالاتر در حال‌حاضر بیشتر در بازار دیده شوند، زیرا خودرو به یک کالای گران‌قیمت تبدیل شده‌است.» وی ادامه‌داد: «اگر هرم تقاضا را ترسیم کنیم، در لایه بالایی که محدودتر است، خودرو‌های لوکس‌تر قرار می‌گیرند، اما به کف هرم که می‌رسیم، خودرو‌های ارزان‌تر جای می‌گیرند؛ در حال‌حاضر، کف تقاضا به خودرو‌های ۸۰۰‌میلیون تا یک‌میلیارد‌تومان رسیده‌است.» کریمی تاکید کرد: «ریزش تقاضا در دهک‌های درآمدی پایین‌تر طبیعی است، زیرا قدرت خریدشان کاهش‌یافته‌است. دهک‌های پایین‌تر به سمت خودرو‌های دست‌دوم می‌روند و حتی ممکن است توان خرید همان خودرو‌های دست‌دوم قبلی را هم نداشته باشند و به سمت موتورسیکلت‌های ارزان‌تر یا حتی استفاده از حمل‌ونقل عمومی روی بیاورند، چراکه هزینه‌های استهلاک و تعمیرات خودرو نیز بالاست.» وی با اشاره به اینکه سطح تقاضا مستقیما تابع قدرت خرید است، گفت: «هرچه قیمت خودرو نسبت به درآمد عمومی جامعه بالاتر برود، دایره خریداران محدودتر شده و به دهک‌های پردرآمدتر منحصر می‌شود.

بنابراین بازیگران اصلی بازار خودرو اکنون افراد پولدار و دلالان شده‌اند.» این کارشناس صنعت خودرو با بیان اینکه اگرچه بازار از نظر حجم معاملات در حال کوچک‌شدن است، اما به‌دلیل همان پارامتر‌های سرمایه‌ای ذکر‌شده، جذابیت خود را حفظ کرده‌است، گفت: «حتی افرادی که پول نقد کمتری دارند، اولویت‌های هزینه‌ای خود را تغییر می‌دهند؛ ممکن است سفر، پوشاک یا رستوران را محدود کنند، اما به‌دلیل ماهیت سرمایه‌ای خودرو، آن را حفظ کرده یا خریداری می‌کنند تا هم نیاز حمل‌ونقلشان برطرف شده و هم دارایی‌شان در‌برابر تورم حفظ شود.»