از همگامی تا واگرایی قیمت خودرو

 بررسی قیمت ۶ محصول ایران‌خودرو و سایپا در فاصله مهرماه ۱۴۰۴ تا مهرماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که برخلاف آنچه در سال‌های گذشته در بازار خودرو مشاهده می‌شد، قیمت بازار تا مردادماه امسال به‌ویژه در محصولات ایران‌خودرو با قیمت‌های جدید کارخانه حرکت کرده و فاصله دو نرخ در بسیاری از مقاطع افزایش قابل‌توجهی نداشته است. با این حال، از مردادماه امسال و هم‌زمان با اوج‌گیری نرخ ارز و افت تولید خودروسازان، مسیر قیمت بازار تغییر کرده و در برخی محصولات، افزایش قیمت‌ها از رشد نرخ کارخانه پیشی گرفته است. این روند در مهرماه نیز ادامه یافته و بار دیگر فاصله قیمت بازار و کارخانه را در بیشتر مدل‌ها افزایش داده است. محاسبات از روند قیمت ۶ محصول شامل پژو ۲۰۷، تارا اتوماتیک، شاهین اتوماتیک، سورن پلاس بنزینی، اطلس اتوماتیک و دنا پلاس نشان می‌دهد که در یک سال مورد بررسی، قیمت کارخانه و بازار خودرو‌ها در بسیاری از ماه‌ها هم‌جهت بوده‌اند. این موضوع به‌خصوص در محصولات ایران‌خودرو قابل مشاهده است؛ شرکتی که در این دوره چندین بار قیمت محصولات خود را افزایش داد. در واقع، برخلاف دوره‌هایی که افزایش قیمت کارخانه فاصله دو نرخ را بیشتر می‌کرد، در بخش قابل‌توجهی از دوره مورد بررسی، بازار نیز افزایش قیمت رسمی را به‌طور معقول دنبال کرده است.

همان‌طور که عنوان شد البته این همگامی به معنای ثبات قیمت بازار یا نبود افزایش قیمت نیست. قیمت خودرو در هر دو بخش کارخانه و بازار در این دوره روندی صعودی داشته، اما تفاوت اصلی در میزان و زمان افزایش قیمت‌هاست. در بخش کارخانه، قیمت‌ها عمدتا در مقاطع مشخص و پس از اعلام مجوز‌های جدید افزایش یافته‌اند، درحالی‌که بازار آزاد علاوه بر اثرپذیری از این تغییرات، تحت‌تاثیر متغیر‌هایی مانند نرخ ارز، میزان عرضه، انتظارات تورمی و وضعیت تولید خودروسازان قرار دارد. به همین دلیل، در برخی ماه‌ها قیمت بازار جهش‌هایی را تجربه کرده که لزوما هم‌زمان با تغییر قیمت کارخانه نبوده است.

برای نمونه، در محصولی مانند اطلس اتوماتیک، فاصله قیمت کارخانه و بازار در طول دوره مورد بررسی، به‌طور نسبی در محدوده‌ای معقول حفظ شده است. هرچند قیمت هر دو بخش افزایش پیدا کرده، اما حرکت آنها در بسیاری از ماه‌ها به یکدیگر نزدیک بوده و شکاف قیمتی از نوسان شدیدی برخوردار نشده است. در مهرماه ۱۴۰۴ قیمت بازار این خودرو در محدوده ۸۰۰‌میلیون تومان و قیمت کارخانه حدود ۶۸۴‌میلیون تومان قرار داشت. در مهرماه امسال نیز با وجود افزایش هر دو نرخ، قیمت بازار به حدود یک‌میلیارد و ۸۰۰‌میلیون تومان و قیمت کارخانه به حدود یک‌میلیارد و ۴۵۰‌میلیون تومان رسیده است. بنابراین، افزایش قیمت بازار در این محصول با افزایش قیمت کارخانه همراه بوده و فاصله دو نرخ نیز در مقایسه با برخی محصولات دیگر چندان زیاد نشده است.

در سورن پلاس بنزینی نیز اگرچه در مقاطعی فاصله قیمت بازار و کارخانه قابل‌توجه بوده، اما در سال جاری این فاصله تا شهریورماه کاهش پیدا کرده است. نمودار این خودرو نشان می‌دهد که قیمت کارخانه در خردادماه امسال به حدود یک‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون تومان رسیده و پس از آن در سطح تقریبا ثابتی قرار گرفته است. قیمت بازار نیز در همین مقطع در محدوده یک‌میلیارد و ۷۰۰‌میلیون تومان قرار داشته و در ماه‌های بعد نوسان محدودی را تجربه کرده است. در واقع، تا پیش از افزایش‌های اخیر بازار، فاصله دو نرخ در این محصول به میزان محسوسی محدود شده بود. البته در مهرماه و با افزایش قیمت بازار به حدود ۲‌میلیارد و ۳۰۰‌میلیون تومان، این فاصله دوباره بیشتر شده است.

در محصولات ایران‌خودرو، پژو ۲۰۷ و تارا اتوماتیک نیز تصویر نسبتا مشابهی در بخش عمده دوره دیده می‌شود. قیمت کارخانه این دو خودرو همچون دیگر محصولات در چند مرحله افزایش پیدا کرده و بازار نیز در مقاطع مختلف این افزایش‌ها را دنبال کرده است. در پژو ۲۰۷، قیمت کارخانه که در ابتدای دوره در محدوده یک‌میلیارد تومان قرار داشت، در ادامه با افزایش‌های مرحله‌ای به حدود ۲‌میلیارد و ۲۰۰‌میلیون تومان رسید. قیمت بازار نیز از حدود یک‌میلیارد و ۳۰۰‌میلیون تومان در ابتدای دوره، در ماه‌های بعد افزایش پیدا کرد. با این حال قیمت بازاری این خودرو از مردادماه اوج گرفت و فاصله زیادی با کارخانه پیدا کرد، به‌طوری‌که در مهرماه قیمت کارخانه‌ای این خودرو دو‌میلیارد و ۱۸۴‌میلیون تومان بود حال آنکه قیمت بازار این خودرو به ۴‌میلیارد تومان رسید.

این روند در تارا اتوماتیک نیز مشاهده می‌شود؛ به‌طوری‌که افزایش قیمت کارخانه در چند مرحله با افزایش قیمت بازار همراه شد و دو نرخ تا پیش از ماه‌های پایانی دوره، حرکت نسبتا همگامی داشتند، اما از مردادماه قیمت‌ها اوج گرفته به‌طوری‌که در مهرماه امسال قیمت کارخانه‌ای این خودرو به دو‌میلیارد و ۴۷۰‌میلیون تومان رسیده حال آنکه قیمت بازار آن بیش از ۴‌میلیارد را تجربه کرده است. در شاهین اتوماتیک نیز قیمت کارخانه در طول دوره مورد بررسی افزایش یافته و قیمت بازار هم در بیشتر ماه‌ها مسیر صعودی را دنبال کرده است. با این حال، در این خودرو نیز در ماه‌های پایانی، رشد قیمت بازار شدت بیشتری گرفته است. به این ترتیب، اگرچه در محصولات مختلف شدت همگامی قیمت کارخانه و بازار یکسان نبوده، اما تصویر کلی نمودار‌ها از آن حکایت دارد که در بخش عمده‌ای از دوره، بازار خودرو به‌جای ایجاد فاصله‌ای فزاینده با نرخ کارخانه، افزایش قیمت رسمی را دنبال کرده است.

بازگشت فاصله قیمت‌ها

همان‌طور که عنوان شد از مردادماه امسال روند قیمتی خودرو‌ها با تغییرات محسوسی همراه شده است. بررسی نمودار‌ها نشان می‌دهد که در این مقطع، قیمت بازار در چند محصول با سرعت بیشتری افزایش یافته و در مهرماه نیز این حرکت ادامه پیدا کرده است. پیش‌تر عنوان شد که قیمت بازار پژو ۲۰۷ که در مردادماه در محدوده ۲‌میلیارد و ۷۰۰‌میلیون تومان قرار داشت، در شهریورماه به حدود ۳‌میلیارد تومان و در مهرماه به حدود ۴‌میلیارد تومان رسیده است. درحالی‌که قیمت کارخانه این خودرو در ماه‌های پایانی دوره در محدوده ۲‌میلیارد و ۲۰۰‌میلیون تومان ثابت مانده است.

در تارا اتوماتیک قیمت بازار در مردادماه در محدوده ۲‌میلیارد و ۸۰۰‌میلیون تومان قرار داشت، اما در شهریور و مهرماه به‌ترتیب افزایش یافته و به حدود ۴‌میلیارد تومان رسیده است. قیمت کارخانه این خودرو در همین مقطع در محدوده ۲‌میلیارد و ۴۵۰‌میلیون تومان قرار داشته است. در شاهین اتوماتیک نیز بازار در ماه‌های پایانی از کارخانه فاصله گرفته است. قیمت بازار این خودرو که در مردادماه در محدوده ۲‌میلیارد و ۷۰۰‌میلیون تومان قرار داشت، در شهریورماه افزایش پیدا کرد و در مهرماه به حدود ۳‌میلیارد و ۷۰۰‌میلیون تومان رسید؛ این در حالی است که قیمت کارخانه در همین دوره در محدوده یک‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون تومان قرار داشته است.

در سورن پلاس نیز افزایش قیمت بازار در مرداد، شهریور و مهرماه، پس از دوره‌ای که فاصله دو نرخ کاهش یافته بود، بار دیگر شکاف قیمتی را افزایش داده است. بنابراین، نقطه مشترک نمودارها، تغییر رفتار بازار در ماه‌های پایانی دوره و فاصله گرفتن آن از روند قیمت‌گذاری کارخانه است. این تغییر مسیر را نمی‌توان صرفا به افزایش قیمت کارخانه یا سیاست قیمت‌گذاری خودروسازان نسبت داد. بازار خودرو به‌طور سنتی از دو متغیر مهم نرخ ارز و میزان عرضه اثر می‌پذیرد. نرخ ارز از مسیر افزایش هزینه جایگزینی خودرو، انتظارات تورمی و تغییر ارزش دارایی‌ها بر قیمت‌های بازار اثر می‌گذارد. از سوی دیگر، افت تولید و کاهش عرضه نیز می‌تواند زمینه افزایش قیمت‌ها را فراهم کند. در واقع، هنگامی که عرضه خودرو محدود می‌شود و همزمان نرخ ارز در مسیر صعودی قرار می‌گیرد، بازار آزاد می‌تواند حتی بدون تغییر قیمت کارخانه، افزایش قیمت را تجربه کند.

این موضوع در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که آمار تولید خودروسازان نیز از افت تیراژ در سال جاری حکایت دارد. بر اساس آمار‌های منتشرشده، تولید سه خودروساز بزرگ کشور در هفت‌ماهه امسال به ۳۳۲هزار و ۸۵۷دستگاه رسیده که در مقایسه با ۴۸۹هزار و ۷۲۴دستگاه در مدت مشابه سال گذشته، افتی حدود ۳۲درصدی را نشان می‌دهد. کاهش تولید در شرایطی رخ داده که صنعت خودرو با محدودیت‌های ناشی از تحریم، مشکلات تامین قطعات و اختلال در زنجیره تولید مواجه است. بنابراین، افزایش قیمت بازار در ماه‌های پایانی را باید در کنار کاهش عرضه و رشد نرخ ارز بررسی کرد.

از این منظر، تفاوت رفتار قیمت‌ها در دو مقطع زمانی قابل‌توجه است. تا پیش از مردادماه، افزایش قیمت کارخانه در بسیاری از محصولات با رشد قیمت بازار همراه بود و فاصله دو نرخ در برخی مدل‌ها حتی کاهش پیدا کرد. اما با ورود به ماه‌های پایانی تابستان، هم‌زمان با تشدید فشار‌های ارزی و افت تولید، بازار بار دیگر مسیر افزایشی پرشتاب‌تری را در پیش گرفت. این اتفاق نشان می‌دهد که قیمت کارخانه، هرچند یکی از عوامل موثر بر قیمت بازار است، اما به‌تنهایی تعیین‌کننده مسیر بازار آزاد نیست و متغیر‌های بیرونی، به‌خصوص نرخ ارز و عرضه، می‌توانند در مقاطعی نقش پررنگ‌تری پیدا کنند. در چنین فضایی، درخواست دوباره خودروسازان برای افزایش قیمت محصولات نیز قابل بررسی است. خودروسازان در ماه‌های اخیر بار دیگر موضوع افزایش قیمت کارخانه را روی میز گذاشته‌اند و افزایش هزینه‌های تولید، رشد بهای مواد اولیه، قطعات و هزینه‌های مالی را از جمله دلایل خود برای اصلاح قیمت‌ها عنوان می‌کنند.