ردپای سیاستگذاری معیوب در ترازنامه خودروسازان

 گزارش تازه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تحت عنوان «شاخص‌های ترسیم‌کننده وضعیت صنعت خودرو در سال ۱۴۰۴» نشان می‌دهد این صنعت در سال گذشته با ترکیبی از کاهش تولید، افزایش واردات و افت صادرات نسبت به ۱۴۰۳ مواجه شده است؛ به‌گونه‌ای که تولید خودرو با ثبت ۹۲۶ هزار دستگاه، ۱۹۵ هزار دستگاه کمتر از سال قبل از آن بود (دلایلی مقطعی مانند جنگ ۱۲روزه، مشکل تأمین ارز و انفجار بندر شهید رجایی)، واردات با افزایش ۴ هزار دستگاهی از ۶۳ به ۶۷ هزار دستگاه رسید و ارزش صادرات خودرو و قطعات نیز از ۱۲۶ میلیون دلار به ۶۵ میلیون دلار (کاهش حدود ۶۱ میلیون دلاری) سقوط کرد.

در حوزه اسقاط خودرو‌های فرسوده هم عملکرد از ۳۵۰ هزار به ۲۰۴ هزار دستگاه کاهش یافت و تنها حدود ۴۱ درصد از هدف سالیانه ۵۰۰ هزار دستگاهی قانون برنامه هفتم محقق شد؛ یافته‌ای که بر عدم تعادل مستمر میان تولید، واردات و صادرات و نیاز به اصلاحات ساختاری، ثبات سیاستی و تقویت ظرفیت‌های تولیدی و صادراتی برای بهبود پایدار این صنعت تأکید دارد.

از سوی دیگر آمار‌های موجود از عملکرد مالی شرکت‌های خودرو ساز کشور در حوزه‌های سود و زیان، درآمد مالی و بدهی نشان می‌دهد که خودروسازان داخلی با مشکلاتی از حمله عدم توازن ساختاری در سیاست صنعت خودرو کشور، تحریم‌های بین المللی و مشکلات قیمت گذاری دستوری رو‌به‌رو هستند که در ادامه به آن می‌پردازیم.

ایران خودرو

بر اساس این گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، عملکرد ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ با تغییرات متناقضی همراه است؛ یعنی رشد درآمد عملیاتی مشاهده می‌شود، اما این رشد به بهبود سودآوری ختم نشده است به طوریکه درآمد عملیاتی این شرکت با رشد قابل توجه ۵۶.۸ درصدی همراه بوده و از ۳۵۲ همت در سال ۱۴۰۳ به ۵۵۲ همت در سال ۱۴۰۴ رسیده، اما سود و زیان خالص در وضعیت زیان بهبود یافته قرار دارد و با ۱۶.۷ درصد بهبود، از منفی ۶۰۰۰ میلیارد تومان (همت) به منفی ۵۰۰۰ میلیارد تومان (همت) و سود و زیان عملیاتی از منفی ۲۰۰۰ میلیارد تومان به منفی ۲۶۰ میلیارد تومان رسیده است.

همچنین نسبت سود و زیان خالص این شرکت به درآمد عملیاتی با تغییر ۴۷ درصدی از منفی ۱.۷ درصد در سال ۱۴۰۳ به منفی ۰.۹ در سال ۱۴۰۴ رسیده و نسبت درآمد عملیاتی به بدهی با افزایش ۱۹ درصدی از ۱۰۸ درصد به ۱۲۹ درصد رسید.

در مجموع جمع بدهی سالانه ایران خودرو از ۳۲۷ همت در سال ۱۴۰۳ با افزایش ۳۱ درصدی به ۴۲۹ همت در سال ۱۴۰۴ رسیده است.

سایپا

وضعیت گروه خودروسازی سایپا نیز در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ با افت عملکرد در اکثر شاخص‌ها همراه است؛ درآمد عملیاتی این شرکت با کاهش ۱۸ درصدی از ۱۷۰ هزار میلیارد تومان به ۱۴۰ هزار میلیارد تومان و سود و زیان خالص این شرکت از منفی ۴۱ همت به منفی ۶۴ همت رسیده که بیانگر افزایش ۵۷ درصدی در زیان خالص این خودروساز است.

همچنین زیان عملیاتی این شرکت شدت داشته و از منفی ۱۸ همت به منفی ۴۷ همت رسیده که بیانگر افزایش ۱۶۲ درصدی زیان عملیاتی است و نسبت سود به درآمد عملیاتی با افزایش ۲۱۷ درصدی از منفی ۱۰.۶ به منفی ۳۳.۶ درصد رسیده است.

جمع بدهی این شرکت نیز با رشد ۳۴ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۳ از ۲۹۶ همت به ۳۹۶ همت رسیده است.

به صورت کلی به نظر می‌رسد که ایران خودرو در سال گذشته در تلاش برای کنترل زیان خالص خود بوده و رشد درآمد عملیاتی خوبی داشته، اما در بخش عملیاتی (تولید و فروش اصلی) با دشواری و کاهش حاشیه سود مواجه و وضعیت سایپا نیز گویای تداوم مشکلات این خودرو ساز است و شاید بتوان یکی از عوامل این موضوع را تصدی گری بیشتر دولت در این خودروسازی و فشار بیشتر قیمت‌گذاری دستوری بر این خودروساز باشد که نه تنها به کاهش مشکلات آن دامن نزده بلکه هم درآمد عملیاتی آن کاهش یافته و هم زیان عملیاتی و خالص آن با شیب تندی افزایش پیدا کرده است.

بهمن

بررسی عملکرد مالی گروه خودروسازی بهمن نیز در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که این گروه، برخلاف دو خودروساز بزرگ کشور، در هر دو سال در سطحی از درآمد عملیاتی و خالص سودآور باقی مانده و درآمد عملیاتی آن در سال ۱۴۰۴ با رشد ۴۰ درصدی، از ۴۵ همت به ۶۳ همت افزایش یافته است.

اما با وجود افزایش درآمد، سود عملیاتی گروه بهمن از ۴.۴ همت در سال ۱۴۰۳ به ۳.۴ همت در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است که بیانگر کاهشی ۲۲ درصدی نسبت به سال قبل خود است و به عبارتی رشد درآمد عملیاتی به افزایش سود حاصل از فعالیت اصلی شرکت منجر نشده و حاشیه سود عملیاتی آن کاهش یافته است.

همچنین سود و زیان خالص این خودروساز از ۱.۸ همت در سال ۱۴۰۳ به ۴.۴ همت رسیده که حاکی از افزایش ۱۳۴ درصدی آن است با این حال، جمع بدهی این شرکت با افزایش ۲۹ درصدی از ۳۲ درصد در سال ۱۴۰۳ به ۴۶ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.

زیان‌دهی ساختاری در صنعت خودرو

مقایسه عملکرد مالی شرکت‌های مورد بررسی در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس بیانگر آن است که در سال ۱۴۰۴ افزایش درآمد عملیاتی ایران خودرو به بهبود سودآوری منجر نشده و سایپا نیز علی‌رغم کاهش درآمد عملیاتی، همچنان در وضعیت زیان‌دهی سنگین قرار دارد و در مقابل گروه بهمن توانسته با ثبت سود عملیاتی و سود خالص، عملکرد مالی باثبات‌تر و بهتری را نسبت به دو خودروساز بزرگ کشور به نمایش بگذارد.

با این حال در گزارش مجلس تاکید شده است که روند زیان‌دهی صنعت خودروسازی کشور از ابتدای دهه ۹۰ و هم‌زمان با تغییر سیاست‌های قیمت‌گذاری آغاز شده و این سیاست‌ها که با هدف کنترل قیمت خودرو در بازار داخلی و حمایت از مصرف‌کننده اجرایی شدند، عملا موجب فاصله چشمگیر قیمت فروش محصولات خودروسازان با بهای نهایی شد و در نتیجه، حاشیه سود شرکت‌ها به شدت کاهش یافته و فشار مالی فزاینده‌ای به آنها تحمیل گردید.

همچنین در این گزارش آمده است که شرکت‌های ایران‌خودرو و سایپا علاوه‌بر چالش قیمت‌گذاری، با تبعات ناشی از تحریم‌ها و ترک شرکای خارجی مواجه شدند؛ موضوعی که به از دست رفتن بخش عمده‌ای از سبد محصولات متنوع و به‌روز، محدودیت شدید در واردات قطعات وفناوری، افت تیراژ تولید و در نهایت تضعیف توان رقابتی آنها انجامید.