خودروسواران باید نگران کیفیت بنزین باشند؟

 چند روزی است تصاویر خودرو‌های متوقف‌شده و درراه‌مانده در حاشیه اتوبان‌ها و جاده‌ها، همراه با روایت‌هایی از بی‌کیفیتی بنزین و استفاده از متانول و همچنین ناسازگاری آن با خودروها، به‌ویژه خودرو‌های داخلی و وارداتی، در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود. موضوعی که نگرانی دارندگان خودرو را افزایش داده است. این نگرانی‌ها همزمان با انتشار اظهارات مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس درباره استفاده کنترل‌شده از متانول در بنزین این پالایشگاه، ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است.

انتشار ویدئو‌هایی که در آنها تخریب برخی قطعات خودرو به استفاده از متانول در بنزین نسبت داده می‌شود، نیز بر این نگرانی‌ها افزوده است. حال سوال این است که آیا خودروسواران واقعا باید نگران کیفیت بنزین باشند؟ مدیرعامل نفت ستاره خلیج فارس اعلام کرده که این پالایشگاه پس از انجام مطالعات و آزمایش‌های فنی، حدود ۰.۵درصد حجمی متانول را به‌عنوان جزء اکسیژنه به بنزین تولیدی خود افزوده است. به گفته وی، این میزان در چارچوب استاندارد‌های مورد اشاره قرار دارد و بسیار پایین‌تر از سقف‌های مطرح‌شده برای برخی سوخت‌های متانولی است. او همچنین با استناد به تجربه کشور‌هایی مانند چین، استفاده از متانول در سوخت را فناوری شناخته‌شده‌ای دانسته و تاکید کرده که این ترکیب به خودرو‌ها آسیب نمی‌زند.

با این حال، ماجرا به همین سادگی نیست. با وجود اظهارات این مقام مسوول، اما برخی از کارشناسان در گفت‌و‌گو با «دنیای اقتصاد» تاکید دارند که متانول به‌خودی‌خود نه یک ماده ممنوع برای استفاده در سوخت است و نه می‌توان گفت هر میزان از آن بدون هیچ اثری بر خودرو خواهد بود. آنچه اهمیت دارد، میزان متانول، فرمول نهایی سوخت، کیفیت مواد اولیه و مهم‌تر از همه، سازگاری خودرو با این ترکیب است. به همین دلیل تجربه جهانی متانول را نمی‌توان بدون توجه به این جزئیات به ناوگان ایران تعمیم داد. اما چین یکی از کشور‌هایی است که استفاده از سوخت‌های متانولی در آن سابقه دارد و حتی برای ترکیب‌هایی مانند M ۱۵، یعنی بنزین حاوی ۱۵درصد متانول، استاندارد تعریف شده است. اما این تجربه نشان می‌دهد که استفاده از متانول در درصد‌های بالا، نیازمند استاندارد مشخص سوخت و در نظر گرفتن سازگاری خودرو و قطعات آن است.

در این زمینه همچنین برخی اطلاعیه انجمن خودروسازان را که متعلق به سال ۹۱ است بار دیگر بازخوانی کرده‌اند. سابقه هشدار خودروسازان ایرانی درباره متانول به سال ۱۳۹۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که انجمن خودروسازان نسبت به استفاده از درصد‌های بالای متانول هشدار داد و آن را عاملی برای آسیب به برخی اجزای خودرو دانست. با این حال، هشدار آن دوره درباره ترکیب‌هایی با درصد بسیار بالاتر، از جمله ۳۵درصد، بود و نمی‌توان آن را مستقیما به متانول ۰.۵درصدی مورد اشاره پالایشگاه تعمیم داد. درصد متانول اهمیت زیادی دارد. در غلظت‌های بالاتر، احتمال بروز مشکلاتی در سازگاری برخی قطعات فلزی، لاستیکی و پلاستیکی سیستم سوخت‌رسانی، همچنین رفتار سوخت در برابر آب و میزان مصرف سوخت بیشتر می‌شود. اما در ترکیب ۰.۵درصدی، نمی‌توان صرفا بر اساس تجربه سوخت‌های M ۱۵ یا M ۳۵ نتیجه گرفت که خودرو‌های کشور با آسیب جدی مواجه خواهند شد.

در عین حال، عبارت «هیچ آسیبی به خودرو وارد نمی‌کند» نیز نیازمند ارائه مستندات و نتایج آزمون‌های دوام است. این موضوع درباره خودرو‌های جدید، مونتاژی و وارداتی اهمیت بیشتری دارد. ناوگان ایران دیگر محدود به خودرو‌های قدیمی داخلی نیست و امروز خودرو‌هایی با موتور‌های توربوشارژ، سیستم‌های تزریق مستقیم و قطعات حساس‌تر در بازار حضور دارند؛ بنابراین پرسش اصلی این است که آیا سوخت حاوی متانول روی این خودرو‌ها آزمایش شده است یا خیر؟ اینکه یک ترکیب از نظر پالایشگاه با استاندارد سوخت مطابقت داشته باشد، لزوما به معنای آن نیست که تمام خودرو‌های موجود در کشور برای مصرف مستمر آن آزموده شده‌اند.

از این منظر، نگرانی فعلی را نمی‌توان صرفا شایعه دانست و در عین حال، نمی‌توان از روی ویدئو‌های شبکه‌های اجتماعی نیز به آسیب متانول حکم داد. راه‌حل، انتشار نتایج آزمایش‌های انجام‌شده است؛ از جمله اینکه چه خودروهایی، با چه میزان پیمایش و برای چه مدتی با بنزین حاوی متانول کار کرده‌اند و آیا پمپ بنزین، انژکتور، شیلنگ‌ها، واشر‌ها و سایر قطعات سیستم سوخت‌رسانی بررسی شده‌اند یا خیر. بر این اساس برخی از کارشناسان که اظهارات آنها در ادامه گزارش آمده، درباره استفاده از متانول در بنزین، بر ضرورت انجام مطالعات و آزمون‌های دقیق پیش از توسعه این شیوه تاکید دارند. به گفته آنها، هرچند استفاده از متانول با توجه به ظرفیت بالای تولید این ماده در ایران و ناترازی بنزین می‌تواند از نظر اقتصادی جذاب باشد، اما تغییر ترکیبات سوخت بدون در نظر گرفتن سازگاری خودرو‌ها و زیرساخت‌های فنی، می‌تواند به سیستم سوخت‌رسانی و قطعات خودرو آسیب وارد کند.

از نگاه کارشناسان، خودرو‌های جدید به دلیل برخورداری از فناوری‌های پیشرفته‌تر و حساسیت بیشتر سیستم‌های مدیریت موتور، نیازمند بررسی دقیق‌تر هستند و ترکیب جدید سوخت باید پیش از عرضه، از سوی خودروسازان مورد تایید قرار گیرد. همچنین لازم است مقاومت قطعاتی مانند پمپ، انژکتور، شیلنگ‌ها، واشر‌ها و سایر اجزای مسیر سوخت‌رسانی در برابر متانول بررسی شود. کارشناسان در عین حال تاکید دارند که تجربه کشور‌هایی مانند چین قابل تعمیم مستقیم به ایران نیست؛ زیرا در آن کشور استفاده از سوخت‌های متانولی با استاندارد‌های مشخص، زیرساخت‌های مناسب و حتی تفکیک نوع سوخت و خودرو همراه است. بنابراین، پیش از هرگونه افزایش سهم متانول در بنزین، باید ترکیب دقیق سوخت، دامنه توزیع و سازگاری آن با خودرو‌های داخلی، مونتاژی و وارداتی مشخص شود. به اعتقاد آنها، مزیت اقتصادی متانول نباید بر ضرورت رعایت الزامات فنی و حفظ سلامت ناوگان غلبه کند.

بنزین متانولی زیر ذره‌بین کارشناسان

موسی احمدی، رئیس کمیسیون انرژی مجلس، در مورد استفاده از متانول در پالایشگاه ستاره خلیج فارس و اخباری که پیرامون خرابی برخی خودرو‌ها در فضای مجازی منتشر شده است، به «دنیای اقتصاد» گفت: «این موضوع را از مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس پرس‌وجو کردیم. واحد مربوطه در پالایشگاه این مجموعه اعلام کرد که براساس بررسی‌های کارشناسی، مشکلی در این زمینه وجود ندارد. مسوولان این پالایشگاه ضمن اشاره به استفاده رایج از متانول در سایر کشور‌های جهان با درصد‌هایی تا سقف ۴درصد، عنوان کردند که میزان مصرف متانول در تولیدات آنها تنها نیم‌درصد است.»

احمدی ادامه داد: «اگرچه توضیحات پیشین پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس حاکی از آن بود که استفاده از متانول از منظر کارشناسی فاقد اشکال است، اما با توجه به اینکه این اطمینان خاطر قطعی حاصل نشده است و به منظور رفع دغدغه‌های موجود و دستیابی به دیدگاهی شفاف، از کارشناسان مربوطه دعوت شده است تا در کارگروه ویژه، تمامی ابعاد مساله را تشریح کنند.»

حسن کریمی سنجری، کارشناس صنعت خودرو، نیز در ارتباط با استفاده از متانول در بنزین به «دنیای اقتصاد» گفت: «استفاده از متانول به‌عنوان افزودنی در بنزین، فرآیندی است که نمی‌تواند به‌صورت شتاب‌زده و بدون زیرساخت‌های مهندسی انجام شود؛ چرا که افزودن چنین موادی بدون مطالعات دقیق، آسیب‌های جدی به سیستم‌های فنی خودرو‌ها وارد می‌کند.» وی ادامه داد: «برخلاف تصور عمومی، خودرو‌های نسل جدید به دلیل برخورداری از «ECU» نسبت به هرگونه تغییر در ترکیبات بنزین بسیار حساس هستند. با وجود اینکه گفته می‌شود متانول می‌تواند استاندارد بنزین را ارتقا دهد؛ مثلا از یورو ۴ به یورو ۵ تغییر دهد، تحقق این امر نیازمند این است که الگوریتم‌های ECU با ساختار شیمیایی سوخت جدید تطبیق داده شوند.»

این کارشناس با اشاره به اینکه از منظر مهندسی مواد، متانول دارای خاصیت خشک‌کنندگی است، در این باره توضیح داد: «بنابراین ضروری است در تست‌پلن‌های تولید قطعات، به‌ویژه در مسیر سوخت‌رسانی، آزمون‌های مقاومت در برابر متانول تعریف شود تا با تغییر در آلیاژ قطعات، از خوردگی و آسیب‌دیدگی آنها جلوگیری به عمل آید.» وی در پاسخ به این پرسش که کدام خودرو‌ها در صورت استفاده از متانول بیشتر در معرض خطر هستند، گفت: «خودرو‌های مدرن مجهز به کاتالیست هستند که استاندارد زیست‌محیطی خودرو را به سطح یورو ۶ ارتقا می‌دهد؛ استفاده از بنزینی که با این سطح از تکنولوژی سازگار نیست، مانند استفاده از بنزین یورو ۴ در خودروی یورو ۶، اثر مخربی دارد. این موضوع درباره استفاده از متانول هم صدق می‌کند. در مقابل، اگرچه خودرو‌های قدیمی‌تر (یورو ۳) ممکن است آسیب کمتری از نظر احتراق ببینند، اما همچنان در معرض خوردگی قطعات پلاستیکی قرار دارند.»

کریمی در پاسخ به این پرسش که استفاده از متانول از بعد اقتصادی چه اهمیتی دارد، اظهار کرد: «استفاده از متانول به دلیل جایگاه ایران به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان عمده این ماده شیمیایی و ضرورت مدیریت ناترازی بنزین، از دیدگاه کلان جذاب است؛ به‌طوری که حتی نیم‌درصد اختلاط، سهم قابل‌توجهی در جبران ناترازی تولید دارد. با‌این‌حال، تجربیات جهانی نشان می‌دهد که این رویکرد نیازمند مدیریت دقیق است.»

در ادامه یکی دیگر از کارشناسان صنعت خودرو هم در پاسخ به پرسش «دنیای اقتصاد» مبنی بر اینکه استفاده از متانول در بنزین می‌تواند نگران‌کننده باشد، گفت: «استفاده از متانول به‌عنوان افزودنی در بنزین، فرآیندی نیست که بتواند به صورت شتاب‌زده و بدون ارزیابی‌های کارشناسی دقیق صورت گیرد؛ چرا که افزودن چنین موادی بدون انجام مطالعات پیش‌فرض، می‌تواند منجر به آسیب‌های جدی به سیستم‌های فنی خودرو شود.» وی افزود: «ضروری است که پیش از هر اقدامی، ترکیبات دقیق سوخت به طور شفاف به خودروسازان اعلام شود، زیرا فرآیند تطبیق خودرو‌ها با ترکیبات جدید، به‌ویژه در تولیدات جدید، نیازمند بازه‌ای بلندمدت حدود یک تا دو سال است.»

این کارشناس صنعت خودرو اضافه کرد: «پس از مشخص شدن این موارد، شرکت‌های سازنده باید نسبت به بررسی سازگاری محصولات خود با ترکیب جدید اظهارنظر کنند. در صورتی که سازنده اعلام کند این ترکیب برای خودرو مضر است، مساله تعیین‌تکلیف خودرو‌هایی که پیش از این به بازار عرضه شده‌اند، اهمیت پیدا می‌کند؛ از همین رو، در سطح جهانی نیز چنین تغییرات گسترده‌ای انجام نمی‌شود مگر آنکه بسیار جزئی و کنترل‌شده باشد. برای نمونه، در چین برای هر نوع ترکیب سوخت، ایستگاه‌ها و نازل‌های مشخصی در نظر گرفته شده است تا رانندگان بدانند کدام خودرو‌ها مجاز به استفاده از کدام نوع بنزین هستند.»

وی با تاکید بر اینکه با توجه به شرایط تحریم، این احتمال وجود دارد که برای جبران کمبود مواد اولیه و افزایش حجم تولید بنزین، میزان استفاده از متانول افزایش یابد، گفت: «اگر این اقدام بدون اطلاع‌رسانی قبلی صورت گیرد، تمامی خودرو‌ها اعم از داخلی و وارداتی در معرض آسیب قرار خواهند گرفت.» به گفته وی، در حال حاضر، سه ابهام اساسی مانع از هرگونه اظهارنظر قطعی می‌شود؛ نخست، مشخص نبودن ترکیبات دقیق سوخت؛ دوم، نامشخص بودن سطح و دامنه توزیع آن در کشور؛ و سوم، عدم تایید قطعی این موضوع که آیا خرابی‌های منتشرشده در رسانه‌ها واقعا با استفاده از متانول در ارتباط است یا خیر.

این کارشناس صنعت خودرو گفت: «اگرچه استفاده از متانول ممکن است راهکاری برای مقابله با کمبود مواد اولیه در دوران تحریم و افزایش تولید بنزین به نظر برسد، اما این رویکرد لزوما یک راهکار مناسب و پایدار نیست؛ بنابراین برخلاف کشور‌هایی نظیر چین که به دلیل کمبود منابع نفتی و بهره‌مندی از نیشکر برای تولید الکل، از نظر اقتصادی به استفاده از این ترکیبات مایل هستند، در شرایط کنونی باید دقت نظر کارشناسی بر هرگونه تغییر در ترکیبات سوخت مقدم باشد.»