واسطه گران از بازار خودروهای داخلی به وارداتی ها کوچ کردند؟

 سال گذشته در حالی مجوز ثبت‌سفارش حدود ۲۰۰هزار دستگاه خودرو صادر شد که اقتصاد ایران با محدودیت‌های ارزی و شرایط جنگی دست‌وپنجه نرم می‌کرد؛ رقمی بی‌سابقه که اکنون پرسش‌های تازه‌ای درباره سرنوشت ورود خودرو‌های خارجی ایجاد کرده است.

روز گذشته دبیر انجمن واردکنندگان خودروعنوان کرد که «سال گذشته دولت برای بیش از ۲۰۰هزار دستگاه خودرو ثبت‌سفارش صادر کرد؛ اما بخش قابل‌توجهی از این خودرو‌ها هنوز وارد کشور نشده و بیش از ۸۰ هزار دستگاه همچنان بلاتکلیف هستند.» وی در ادامه عنوان کرده که «دولت برای تعیین تکلیف این ثبت‌سفارش‌ها تا نیمه آبان‌ماه فرصت در نظر گرفته و پس از پایان این مهلت، احتمال بررسی ثبت‌سفارش‌های جدید وجود دارد.» این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که برخلاف رکود حاکم بر بازار خودرو‌های داخلی، گزارش‌های میدانی از افزایش مراجعات به نمایندگی‌ها و رونق نسبی معاملات خودرو‌های وارداتی حکایت دارد؛ وضعیتی که این پرسش را مطرح می‌کند آیا بلاتکلیفی در سرنوشت ثبت‌سفارش‌ها و نگرانی از محدود شدن دوباره واردات، انتظارات بازار را تغییر داده و سرمایه‌های سرگردان را به سمت خودرو‌های وارداتی سوق داده است؟

آنچه مشخص است در شرایط کنونی از یک‌سو خودرو‌های داخلی در رکودی کم‌سابقه فرو رفته‌اند و با کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار، انگیزه واسطه‌گری در آنها به حداقل رسیده است و از سوی دیگر، ابهام درباره آینده واردات و بلاتکلیفی بخشی از ثبت‌سفارش‌ها، بار دیگر نگاه سرمایه‌های سرگردان را به بازار خودرو‌های وارداتی معطوف کرده است. برخی از فعالان بازار وارداتی‌ها نیز این موضوع را تصدیق می‌کنند که بازار خودرو‌های وارداتی نشانه‌هایی از افزایش تقاضا را در هفته‌های گذشته داشته‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد آنچه این روز‌ها بازار خودرو‌های وارداتی را از رکود نسبی خارج کرده، نه افزایش قدرت خرید مصرف‌کنندگان، بلکه رشد انتظارات نسبت به آینده سیاست واردات است. به این ترتیب بازار اکنون با این پرسش روبه‌رو است که آیا دولت در ماه‌های آینده همچنان مسیر واردات را باز نگه خواهد داشت یا مانند تجربه‌های گذشته، محدودیت‌های ارزی بار دیگر به توقف یا کند شدن واردات منجر خواهد شد؟

پاسخ این پرسش نه تنها برای واردکنندگان، بلکه برای سرمایه‌گذاران و واسطه‌هایی که به دنبال یافتن بازاری جدید هستند نیز اهمیت زیادی دارد. نکته قابل‌توجه آن است که این وضعیت در شرایطی شکل گرفته که بازار خودرو‌های داخلی تقریبا جذابیت خود را برای فعالیت‌های سوداگرانه از دست داده است. کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار، افت شدید تقاضا در طرح‌های فروش و افزایش رکود معاملاتی باعث شده است بخش قابل‌توجهی از واسطه‌ها دیگر انگیزه‌ای برای حضور در این بازار نداشته باشند. اما به نظر می‌رسد همین سرمایه‌های سرگردان اکنون مقصد تازه‌ای پیدا کرده‌اند؛ بازاری که بیش از آنکه از کمبود عرضه امروز تاثیر بگیرد، از ابهام درباره عرضه فردا اثر می‌پذیرد.

ثبت‌سفارش تاریخی در سالی متفاوت

سال گذشته از جهات مختلف، سالی استثنایی برای اقتصاد ایران بود. تشدید محدودیت‌های خارجی، فشار بر منابع ارزی و آغاز درگیری‌های نظامی، انتظار عمومی را به سمت انقباض بیشتر سیاست‌های تجاری سوق داده بود. با این حال، سیاستگذار در حوزه خودرو مسیر متفاوتی را در پیش گرفت و مجوز ثبت‌سفارش حدود ۲۰۰هزار دستگاه خودرو صادر شد؛ رقمی که از منظر حجم ثبت‌سفارش در سال‌های اخیر سابقه نداشته است. در نگاه نخست، صدور چنین مجوزی این پیام را به بازار منتقل می‌کرد که دولت قصد دارد واردات خودرو را با جدیت ادامه دهد و از این ابزار برای تنظیم بازار استفاده کند. اما اکنون که بخشی از این ثبت‌سفارش‌ها در وضعیت نامشخص قرار گرفته‌اند، همان پیام اولیه تا حدی اعتبار خود را از دست داده است.

فعالان بازار می‌گویند بخش مهمی از واردکنندگان هنوز نمی‌دانند آیا امکان تامین ارز، ترخیص و ورود خودرو‌های ثبت‌سفارش شده فراهم خواهد شد یا خیر؟ این ابهام باعث شده بسیاری از شرکت‌ها برنامه‌ریزی مشخصی برای عرضه خودرو نداشته باشند و حتی در برخی موارد از اعلام زمان تحویل نیز خودداری کنند. در چنین فضایی، خود بلاتکلیفی به یک عامل اثرگذار بر بازار تبدیل شده است. تجربه اقتصاد ایران نشان داده هر زمان آینده عرضه یک کالا نامطمئن شود، انتظارات افزایشی شکل می‌گیرد؛ حتی اگر در کوتاه‌مدت کمبود واقعی وجود نداشته باشد. بازار خودرو‌های وارداتی نیز اکنون دقیقا با چنین وضعیتی روبه‌رو شده است.

یک دست اندرکار بازار خودرو‌های وارداتی در پاسخ به این سوال «دنیای‌اقتصاد» که از وی پرسید چرا دولت اقدام به ثبت‌سفارش این رقم تاریخی از خودرو‌های وارداتی کرده است، عنوان کرد که دولت سال گذشته با ثبت‌سفارش حدود ۲۰۰هزار دستگاه خودرو از یکسو به دنبال پاسخگویی به تقاضای انباشته بازار و کاهش التهاب قیمتی بود و از سوی دیگر تلاش داشت با تداوم واردات، سیگنال مثبتی به بازار درباره ادامه سیاست آزادسازی واردات ارسال کند. وی افزود: پس از چند سال ممنوعیت واردات، سیاستگذار واردات خودرو را به یکی از ابزار‌های افزایش عرضه و تقویت رقابت در بازار تبدیل کرده بود؛ از این رو صدور ثبت‌سفارش در مقیاس بالا، بیش از آنکه به معنای ورود قطعی همین تعداد خودرو باشد، نشان‌دهنده تلاش برای فراهم کردن ظرفیت واردات در صورت تامین ارز و فراهم بودن سایر الزامات اجرایی بود.

این فعال بازار وارداتی‌ها در ادامه تاکید کرد که ثبت‌سفارش به خودی خود به معنای تخصیص ارز یا ورود قطعی خودرو نیست. واردکنندگان پس از دریافت مجوز ثبت‌سفارش، همچنان باید مراحل تامین ارز، حمل، ترخیص و شماره‌گذاری را طی کنند؛ مراحلی که هر یک می‌تواند تحت‌تاثیر محدودیت‌های ارزی، تغییر مقررات یا تحولات سیاسی و بین‌المللی قرار گیرد. به همین دلیل، به نظر می‌رسد دولت در زمان صدور این مجوزها، بیش از آنکه ورود قطعی ۲۰۰هزار دستگاه را هدف‌گذاری کرده باشد، قصد داشت دست واردکنندگان را برای ثبت تقاضا باز بگذارد و در ادامه، متناسب با شرایط ارزی کشور درباره تامین ارز و ورود خودرو‌ها تصمیم‌گیری کند؛ موضوعی که اکنون با بلاتکلیف ماندن بخشی از ثبت‌سفارش‌ها، خود به یکی از ابهامات اصلی بازار تبدیل شده است.

بلاتکلیفی ۸۰ هزار خودرو

همان‌طور که عنوان شد دبیر انجمن واردکنندگان با تاکید بر بیش از ۲۰۰هزار دستگاه خودرو ثبت‌سفارش‌شده، عنوان کرد که بخش قابل‌توجهی از این خودرو‌ها هنوز وارد کشور نشده و بیش از ۸۰هزار دستگاه همچنان بلاتکلیف هستند. آنچه مشخص است حالا واردکنندگانی که ماه‌ها قبل با اتکا به مجوز‌های صادرشده اقدام به ثبت‌سفارش کرده‌اند، امروز با پرسش‌های متعددی روبه‌رو هستند؛ آیا ارز مورد نیاز این خودرو‌ها تامین خواهد شد؟ آیا امکان حمل و ترخیص آنها وجود دارد؟ و مهم‌تر از همه، آیا سیاستگذار همچنان بر ادامه واردات اصرار خواهد داشت یا مانند دوره‌های گذشته، محدودیت‌های ارزی مسیر ورود خودرو را مسدود خواهد کرد؟ اگرچه تاکنون تصمیم رسمی برای توقف واردات اعلام نشده، اما تجربه فعالان بازار از سال‌های گذشته نشان می‌دهد سیاست خودرو در ایران بیش از آنکه تابع برنامه‌ای بلندمدت باشد، تحت‌تاثیر شرایط ارزی و تحولات سیاسی تغییر مسیر می‌دهد. به همین دلیل، بازار نه بر اساس تصمیم‌های امروز، بلکه بر مبنای پیش‌بینی تصمیم‌های فردا رفتار می‌کند.

نکته قابل تامل آن است که دولت سال گذشته، در شرایطی که اقتصاد کشور با محدودیت‌های ارزی و نااطمینانی‌های ناشی از جنگ مواجه بود، مجوز ثبت‌سفارش حدود ۲۰۰هزار دستگاه خودرو را صادر کرد؛ تصمیمی که در نوع خود بی‌سابقه محسوب می‌شود. صدور چنین حجمی از ثبت‌سفارش، این انتظار را در میان واردکنندگان ایجاد کرد که سیاستگذار قصد دارد واردات را به یکی از ابزار‌های تنظیم بازار تبدیل کند. اما اکنون که بخش قابل‌توجهی از همین ثبت‌سفارش‌ها در وضعیت نامشخص قرار گرفته‌اند، این پرسش مطرح می‌شود که آیا هنگام صدور این مجوزها، برآورد دقیقی از توان تامین ارز و امکان اجرای این سیاست وجود داشته است یا خیر؟

از نگاه کارشناسان، صدور مجوز ثبت‌سفارش زمانی می‌تواند به ثبات بازار کمک کند که حلقه‌های بعدی زنجیره نیز از قطعیت برخوردار باشند؛ یعنی تامین ارز، حمل، ترخیص و عرضه خودرو نیز متناسب با همان سیاست پیش برود. در غیر این صورت، ثبت‌سفارش نه تنها به افزایش عرضه منجر نمی‌شود، بلکه به عاملی برای شکل‌گیری انتظارات تورمی تبدیل خواهد شد. به بیان دیگر، بازار خودرو امروز با کمبود ثبت‌سفارش مواجه نیست، بلکه با کمبود «اطمینان» روبه‌رو است. فاصله میان مجوز‌های صادرشده و خودرو‌های قابل عرضه، همان شکافی است که زمینه شکل‌گیری رفتار‌های سوداگرانه را فراهم می‌کند. حالا به نظر می‌رسد که خروج تدریجی واسطه‌ها از بازار خودرو‌های داخلی نیز به این روند دامن زده است.

طی ماه‌های اخیر، کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار، سود حاصل از معاملات خودرو‌های داخلی را به شدت کاهش داده است. افت استقبال از طرح‌های فروش خودروسازان نیز نشان داد بخش قابل‌توجهی از تقاضای غیرمصرفی از این بازار خارج شده است. اما این به معنای خروج کامل سرمایه‌های سوداگرانه از بازار خودرو نیست، بلکه به نظر می‌رسد این سرمایه‌ها تنها مقصد خود را تغییر داده‌اند. در واقع، اکنون خودرو‌های وارداتی همان نقشی را ایفا می‌کنند که چند سال پیش خودرو‌های داخلی بر عهده داشتند؛ یعنی بازاری که بیش از آنکه از واقعیت‌های امروز تاثیر بگیرد، از انتظارات نسبت به آینده تغذیه می‌شود.